Het dilemma: FvD uitnodigen of niet?

In de afgelopen weken hebben we organisatoren van verkiezingsdebatten zien worstelen met de vraag of ze elke politieke partij moeten uitnodigen of niet. Nodig je de kleinere partijen uit, ook als je dan minder tijd hebt om de diepte in te gaan? Een bijzonder geval is het al dan niet uitnodigen van Forum voor Democratie. We bespreken hier welke keuzes je in zulke situaties kan maken.

In een democratie zijn vrije en eerlijke verkiezingen van levensbelang. Verkiezingen zijn het moment waarop wij als burgers de macht uit handen geven aan volksvertegenwoordigers. Verkiezingsdebatten zijn daarbij essentieel, aangezien een grote meerderheid van de kiezers naar (fragmenten van) verkiezingsdebatten kijkt en verkiezingsdebatten veel invloed hebben op verslaggeving en social media. Tegelijkertijd kan de democratische kwaliteit van verkiezingsdebatten nog fors verbeteren. Daarom hebben we onlangs de verkiezingsdebattengids uitgebracht.

In de gids bespreken we ook een van de grote vragen van een verkiezingsdebat: wie nodig je uit? In de afgelopen weken is het veel gegaan over Forum voor Democratie. Er zijn verschillende oproepen geweest om de partij te boycotten en oproepen om dat juist niet te doen, omdat het extra aandacht voor FvD zou opleveren.

Hoe doe je dat wanneer je een verkiezingsdebat organiseert? In de gids beschrijven we verschillende opties:

Geen recht op een podium

Ten eerste is het belangrijk om te weten dat we in Nederland veel democratische rechten hebben, maar geen recht op een podium. Dat betekent dat een journalist of organisator van een verkiezingsdebat niet verplicht is om politieke partijen uit te nodigen. We zien dan ook regelmatig dat niet elke politieke partij wordt uitgenodigd.

Voorkom willekeur

In de praktijk zien we dat het handig is om heldere regels te hanteren voor het uitnodigen van politieke partijen. Het is belangrijk om die regels voor alle partijen te laten gelden, om willekeur te voorkomen. Er zijn twee type regels te onderscheiden:

1. Procesmatige regels, die partijen duidelijkheid geven over of ze een uitnodiging mogen verwachten op basis van bijvoorbeeld het huidige zetelaantal of de stand in de peilingen.
2. Normatieve regels, die ondergrenzen hanteren ten aanzien van het gedrag of de standpunten die partijen innemen.

Deze normatieve regels kunnen vaker expliciet gemaakt worden door organisatoren van verkiezingsdebatten. Hoewel het belangrijk is daar terughoudend in te zijn, is daar tegelijkertijd wél aanleiding toe nu onze democratische rechtsstaat onder druk staat. We geven een paar voorbeelden.

Welke normatieve regels kun je hanteren?

Zo kun je vanuit journalistieke principes stellen dat je verkiezingsdebat geen doorgeefluik voor desinformatie moet zijn, en dus partijen die structureel desinformatie en onwaarheden verspreiden niet uitnodigen. Dan hanteer je een normatieve ondergrens op gedrag. Dat kun je onderbouwen door te stellen dat desinformatie en feitenvrijheid de democratie ondermijnt.

Je kan ook een normatieve ondergrens stellen op basis van standpunten. Daar moet je allereerst zoveel mogelijk vrijheid in bewaken: je wil ook partijen uitnodigen waar je het persoonlijk niet mee eens bent. Die concurrentie van politieke ideeën is van levensbelang voor een democratie. Tegelijkertijd kun je gelegitimeerd partijen die antirechtsstatelijke of antidemocratische standpunten uitdragen uitsluiten. Ze ondermijnen namelijk de democratische rechtsstaat. Dat ondermijnen zullen partijen in eerste instantie subtiel doen, om langzaam maar zeker hun gedachtegoed te normaliseren.

Hoogleraar Nederlandse Politiek Sarah de Lange geeft bijvoorbeeld aan dat kandidaten met banden met extreemrechtse organisaties op je lijst zetten, zonder dat daar expliciet en geloofwaardig door kandidaat en partij afstand van wordt genomen, extreemrechts normaliseert. Aangezien extreemrechts de democratische rechtsstaat wil ondermijnen, kan dat dus een reden zijn om een partij niet uit te nodigen.

Wél uitnodigen kan ook

Je kan er ook voor kiezen om elke partij uit te nodigen. Het belangrijkste argument daarvoor is dat je dan de kiezer laat zien wat er te kiezen is. Tegelijkertijd liggen hier ook risico’s op de loer, zoals dat je verkiezingsdebat een kritiekloos podium biedt. Bereid je daarom goed voor op uitspraken die een grens overgaan.

In de verkiezingsdebattengids geven we als voorbeeld hoe Winfried Baijens dat een hondenfluitje benoemde tijdens het NOS-slotdebat, toen FvD-lijsttrekker Lideweij de Vos het woord remigratie gebruikte, dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid aangeeft dat die term door rechts-extremisten gebruikt wordt als omschrijving van hun deportatieplannen. Zo maak je voor de kiezer expliciet dat de grenzen van de democratische rechtsstaat overschreden worden.

Wil je meer lezen? Dan kun je onze verkiezingsdebattengids hier downloaden.

Over Voor Democratie. De Nederlandse media pakt onvoldoende haar democratische rol. Daarom werken we bij Voor Democratie aan projecten die dat veranderen. Steun ons werk door ons te volgen of te doneren.