Een evaluatie van het SBS 6 debat

In ons project Betere Verkiezingsdebatten had het SBS 6 debat deze week onze speciale aandacht. SBS 6 liet basale journalistieke standaarden namelijk los in het verkiezingsdebat van 2023. Hoe ging dat afgelopen donderdag?

Onpartijdigheid: een dikke onvoldoende

Op het eerste gezicht leek het debat onpartijdiger georganiseerd dan in 2023. Toen waren er partijdige vragenstellers, zoals een vrouw die achteraf PVV-fan bleek te zijn en een grote donateur van de VVD, zoals Arjen Lubach en Rutger Castricum nog maar eens lieten zien.

We weten nog weinig over de vragenstellers van deze editie, maar het viel wel op dat ze geen dwarsdoorsnede van de bevolking waren. In maar liefst vier van de zes vragen ging het (in overwegend negatieve zin) over asielzoekers en migranten.

Dat is een vertekening van waar mensen zich zorgen om maken, zo laat onderzoek van Linda Bomm en Bert Bakker zien. Energiekosten, de staat van het landsbestuur en inflatie zijn grotere zorgen voor de gemiddelde Nederlander. Ook in het meest recente SCP-burgerperspectieven-onderzoek staan zorgen over asiel en migratie niet bovenaan. Het SBS 6 debat maakte ook niet duidelijk waar de onderwerpkeuze (asiel & migratie, wonen en zorg) op was gebaseerd. Doordat het bij wonen ook over asiel en migratie ging, werd dat laatste onderwerp dominant. En we weten dat het dominante onderwerp in een campagne sterk beïnvloedt waar kiezers op stemmen. In dit geval is de PVV daar de zogenaamde issue owner.

Het werd nog erger tijdens de duiding achteraf, waar 1,2 miljoen mensen naar keken. Daar werd met name op linkse partijen ingehakt. Zo werd over Timmermans gezegd: “Je mist het vertrouwen dat hij integer is. Je hebt altijd het idee: ben je wel eerlijk?” en “Hoekstra weet niet hoe hij de puinhoop van Timmermans moet opruimen.” En: “PvdA/GL lult mee op asiel, maar als ze straks [in het kabinet] zitten, mogen ze allemaal weer komen.” En: “Zijn partij heeft ook radicale elementen met GroenLinks.” En: “Heel Extinction Rebellion is lid van GroenLinks.”

Over PvdD-lijsttrekker Esther Ouwehand zei Derksen dat hij haar nooit had ontmoet, maar: “Dat is een verbitterde, meedogenloze bitch.” Dat lijkt ons zelfs een strafbare uitspraak.

Over Wilders werd onder meer gezegd: “Maak Wilders minister van asiel. Hij weet er het meeste van. Hij heeft alle oplossingen paraat.”

Het debat scoort dus bijzonder laag op onpartijdigheid. Anders gezegd: als kijkers werden we heimelijk én expliciet beïnvloed door de keuzes van SBS 6.

Toegankelijkheid: voldoende

SBS 6 krijgt de complimenten over de taaltoegankelijkheid van het debat. Er werden weinig onnodig moeilijke woorden gebruikt. De kijker kreeg geen uitleg over de rollen en regels van het debat, behalve dat Wilfred Genee zou ingrijpen met zijn toeter of emmer water, wat best humoristisch was. Er leken ook weinig regels te zijn. Soms probeerde Genee ook een debat samen te vatten, zodat de kijker tussentijdse conclusies kon trekken.

Betrouwbaarheid

Hoe zat het met de betrouwbaarheid van het debat? In onze Verkiezingsdebat Scorekaart kijken we naar vier elementen:

1. De feiten en context aan het begin van een debatronde.
2. Of feiten gecheckt worden.
3. Of de debatleider ingrijpt als een politicus uitspraken doet die niet waar zijn.
4. Of het voor een politicus gevolgen heeft als diegene liegt.

Ook hier ging het goed mis. Zo kwamen er halve waarheden en hele onwaarheden voorbij. Het getal 17% werd belangrijk gemaakt, terwijl dat over een deel van de huurwoningen ging. Dat is een selectieve statistiek, en dus een halve waarheid. Het CBS zou volgens SBS 6 hebben gezegd dat “de 7% die overal rondgaat” niet klopt. Dat is niet waar, laat het CBS bij monde van senior wetenschappelijk onderzoeker Ruben van Gaalen weten: de 7% klopt wél en gaat over alle 162.500 vrijgekomen corporatiewoningen.

Daarnaast sjoemelde SBS 6 met grafieken. De grafiek over het aantal opgeleverde woningen begon met 50.000 woningen op de x-as, waardoor als je niet heel scherp keek het net leek alsof er minder dan de helft van de 100.000 nieuw opgeleverde woningen per jaar gehaald werd in de afgelopen vier jaar, terwijl het om 69% tot 74% ging. Hetzelfde gebeurde bij de grafiek over de zorgkosten: die begon op € 120 miljard en liet een snel stijgende lijn naar € 155 miljard zien. Dat geeft wederom een vertekend beeld. De uitgaven aan zorg zijn namelijk al 15 jaar stabiel als percentage van ons bbp. En dat is een veel relevantere vergelijking.

Verder viel het op dat lijsttrekkers het regelmatig oneens waren over de feiten, net als bij de afgelopen twee RTL-debatten. Zo maakte Timmermans de claim dat GL/PvdA de koopkracht het hardst laat stijgen, maar bestreed Yeşilgöz dat. Het bleef onduidelijk wie gelijk had, terwijl juist om dit soort discussies te beslechten het CPB de programma’s doorrekent. Zo blijft de gemiddelde kijker in verwarring achter.

Journalisten die de feiten niet presenteren, maken ons democratisch debat feitenvrijer. Genee deed wel een enkele poging, zoals toen hij aangaf dat Fleur Agema Wilders in 2023 zou hebben gezegd dat het per direct afschaffen van eigen risico niet zou kunnen. Dat klopt niet: Agema gaf tijdens hoorzittingen van kandidaat-bewindspersonen aan dat ze dit weliswaar had kunnen weten, maar niet wist en dus Wilders destijds niet geïnformeerd had.

Kortom, op betrouwbaarheid scoort SBS 6 een onvoldoende.

Informatief en relevant

Zoals gezegd bleef het onduidelijk hoe de onderwerpen geselecteerd zijn door SBS 6. Dat het dezelfde onderwerpen waren als bij de RTL-debatten maakte het niet informatiever. Het ging bovendien zelden over welke langetermijnconsequenties kortetermijn-ingrepen hebben, of over welke resultaten op de middellange termijn verwacht mogen worden van de verschillende plannen, volgens de CPB-doorrekening. Zo leerden we weinig over de kwaliteit en doeltreffendheid van de verschillende voorstellen van politieke partijen. Ook hier scoorde het SBS 6 debat dus niet goed op.

En nu?

We hebben niet de illusie dat deze evaluatie het vertekende beeld dat 2 miljoen kijkers kregen van het SBS 6 debat corrigeert. Het laat wel zien dat de tweede kans die SBS 6 heeft gehad om basale journalistieke standaarden te halen niet is benut.

Dat roept de vraag op: hoe kan het anders? Waar is SBS 6 gevoelig voor? Bij Voor Democratie denken we dat men bij SBS 6 pas tot inkeer komt als genoeg politieke partijen gezamenlijk eisen gaan stellen aan de democratisch-journalistieke kwaliteit van het debat óf simpelweg niet meer komen. Want daar zit de grootste afhankelijkheid van mediapartijen: ze zijn bang dat politici niet komen opdagen.

Maak je je ook zorgen om de kwaliteit van verkiezingsdebatten? Je kan ons werk hier steunen.