Wie is verantwoordelijk voor de waarheid?

Vanmiddag is het weer zover: het Radio 1-debat voor de gemeenteraadsverkiezingen. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van afgelopen najaar weigerde Volt op Radio 1 in debat te gaan met FvD. We zien organisatoren van verkiezingsdebatten regelmatig worstelen met de vraag hoe je het beste kan handelen wanneer een politicus onwaarheden deelt.

Marieke Koekkoek, destijds Kamerlid van Volt, gaf in Dit is de Dag de volgende redenen om niet in debat te gaan:

Een debat voer je op basis van feiten en Forum is een feitenvrije partij. Zo’n debat heeft een effect in de samenleving. In deze samenleving die onder spanning staat, moet je dat meewegen. We hebben twee weken geleden gezien hoe het Malieveld aan gort werd geslagen. Dat is een uitwas van het niet corrigeren als er feitenvrij en radicaal gedachtegoed wordt verspreid. Als je met Forum in debat gaat, met een NOS-microfoon ervoor, dan legitimeer je dat gedachtegoed.

Niet uitnodigen?

Op de vraag of je een partij die desinformatie verspreidt moet uitnodigen voor een verkiezingsdebat, kun je twisten. Het argument voor niet uitnodigen wordt onder meer gegeven door hoogleraar rechtsextremisme-onderzoek Léonie de Jonge, die in De Groene Amsterdammer stelt dat het geen goede journalistiek is om te doen alsof de kwaliteit en waarheidswaarde van argumenten altijd gelijk zijn aan elkaar.

Jelle Postma van Justice for Prosperity voegt daaraan toe dat het belangrijk is om partijen die niet te goeder trouw in het politieke debat opereren, en bijvoorbeeld moedwillig desinformatie verspreiden, niet hetzelfde te behandelen als partijen die wel te goeder trouw zijn. Je hebt in Nederland ook geen recht op een podium: journalisten kunnen goede argumenten hebben om een partij niet uit te nodigen, zoals we eerder beschreven.

Het gevaar van feitenvrijheid in een democratie

Het argument om een partij wél uit te nodigen is dat een debat de gelegenheid biedt om aan de kiezer te laten zien dat de argumenten niet op feiten gestoeld zijn. Directeur van het Nederlands Debat Instituut Roderik van Grieken is die mening toegedaan. Toch is dat een weinig onderbouwde mening: kijkers weten immers vaak niet wie de feiten aan zijn kant heeft, en zo kan desinformatie zich verspreiden. Of, in de woorden van Van Grieken:

Voor de aanhangers van Forum voor Democratie zijn die feiten wél feiten. Het wordt heel ingewikkeld in een democratie om te zeggen: jij brengt geen feiten, dus ik ga met jou niet in debat. Voor je het weet sluit je iedereen uit.

Het lijkt erop dat Van Grieken hier feiten en overtuigingen door elkaar haalt. Bovendien kijkt hij op een simplistische manier naar de democratie. Van Grieken gaat namelijk voorbij aan het belang van gedeelde feiten in een democratie: als we het daar al niet over eens zijn, dan wordt tot een gezamenlijke analyse of oplossing komen vrijwel onmogelijk.

Een partij die structureel desinformatie verspreidt niet uitnodigen betekent bovendien niet dat je al snel iedereen uitsluit. Dat is een drogreden die ook wel een hellend-vlakargument wordt genoemd.

Uitnodigen zonder naïef te zijn

Toch is er wel een oplossing als je alle politieke partijen wil uitnodigen: afstappen van het idee dat lijsttrekkers met elkaar moeten strijden om wie de feiten aan diens kant heeft, door als debatleider in te grijpen wanneer er onwaarheden worden gedeeld. Dat is wat goede journalistiek doet: niet een eindeloos debat faciliteren over de vraag of het regent of niet, maar uit het raam kijken en de kijker vertellen hoe het zit.

Organiseer je zelf een verkiezingsdebat, en vind je het lastig om alles te weten over een onderwerp?

Zorg dan in elk geval dat je de belangrijkste feiten op een rij hebt, en gebruik die als inleiding op een debatronde. Daarnaast is het goed om de posities van politieke partijen te kennen, door hun partijprogramma’s te lezen. Voor meer tips kun je onze verkiezingsdebattengids downloaden.

De kwaliteit van verkiezingsdebatten wisselt in Nederland. Wil je de democratische kwaliteit van een verkiezingsdebat kunnen beoordelen?

Gebruik dan onze handige scorekaart.