Moeten we ons zorgen maken om de Nederlandse democratie?

In de Verenigde Staten is de democratie in verval. De vrijheid van meningsuiting wordt ingeperkt, universiteiten worden gecensureerd, kritische journalisten zijn niet meer welkom in het Witte Huis en worden geïntimideerd. Daardoor vindt er minder vrije uitwisseling van politieke ideeën en controle op de macht plaats. Nederland is de Verenigde Staten niet. Maar is er reden om ons ook zorgen te maken over de staat van de Nederlandse democratie?

Van een afstand lijkt onze democratie in orde

Sinds de afgelopen verkiezingen maken meer mensen zich zorgen over de staat van de Nederlandse democratie. Soms komt dat omdat degene andere partijpolitieke voorkeuren heeft: de kleur van het kabinet staat ze gewoon niet aan. Dat is geen sterk argument voor de stelling dat het niet goed gaat met onze democratie.

Anderen wijzen op internationale vergelijkingen, waaruit zou blijken dat Nederland een vrij democratisch en rechtsstatelijk land is. Meer dan veel andere landen binnen en buiten Europa. Je kan bijvoorbeeld naar de V-Dem-index kijken, een internationaal onderzoek naar hoe democratisch een land is.

Volgens die index is Nederland inderdaad een democratie met vrije verkiezingen en een rechtsstaat. Die rechtsstaat is van belang omdat het in een democratie nodig is dat je (democratische) rechten beschermd worden, zoals de vrijheid van meningsuiting of de persvrijheid. Alleen dan kunnen we met elkaar in gesprek over welke ideeën we hebben voor de toekomst van ons land, zoals nodig is in een democratie.

Maar hoe ontwikkelt onze democratie zich?

Als je wil weten hoe de oogst gaat zijn, moet je niet alleen kijken naar hoe je groente er nu bij staat. Je moet ook kijken naar hoeveel regen er is gevallen, hoe je groente zich de afgelopen tijd heeft ontwikkeld en hoe de weersvoorspellingen eruitzien. Om vervolgens aan de slag te gaan als dat nodig is.

Dat geldt ook voor onze democratie. Wie beter kijkt naar de cijfers, ziet dat onze democratie zich negatief ontwikkelt. Laten we beginnen met de rechtsstaat, die we nodig hebben om gelijk behandeld te worden, te voorkomen dat de overheid te machtig wordt, en om onze democratische rechten te beschermen.

De grafiek hierboven laat twee dingen duidelijk zien:

1. Sinds 1900 hebben we in Nederland een steeds sterkere rechtsstaat ontwikkeld, met uitzondering van de Tweede Wereldoorlog.
2. Sinds 2018 wordt onze rechtsstaat juist verzwakt.

Dat is geen goed nieuws. Hoe zien de cijfers over de kwaliteit van onze democratie eruit? Ook daar heeft V-Dem informatie over. Ook hier zien we een daling vanaf 2018. Dat heeft onder andere te maken met een inperking van het demonstratierecht, zoals moties die zijn aangenomen om live gezichtsherkenning tijdens demonstraties mogelijk te maken.

Een andere vergelijkende index classificeert Nederland om die reden sinds afgelopen december niet langer als een open democratie, maar als een vernauwde democratie.

Niet alleen de cijfers doen ertoe

Bij Voor Democratie zien we dat dit soort internationale studies op een beperkte set aan cijfers gebaseerd zijn. Dat kent praktische redenen, maar geeft een beperkt beeld. In aanvulling op de cijfers hebben we meer zorgen, zoals dat:

1. Politici tijdens verkiezingsdebatten soms onwaarheden kunnen spreken zonder dat ze daarop aan worden gesproken of negatieve gevolgen van ondervinden.
2. Politieke partijen belangrijke beslissingen voor zich uit schuiven en geen moeilijke keuzes durven te maken in hun verkiezingsprogramma’s. Dat zien we ook op onderwerpen als stikstof, klimaatverandering, het lerarentekort en het aankomende drinkwatertekort.
3. Praktisch opgeleiden niet goed vertegenwoordigd worden in de Tweede Kamer of gemeenteraden. Hun voorkeuren en belangen worden niet goed behartigd.
4. Tweede Kamerleden hun werk niet goed kunnen doen vanwege een gebrek aan tijd en ondersteuning. Zo wordt inmiddels over maar liefst 38% van de wetten niet eens een debat gevoerd door de Tweede Kamer. En hebben steeds meer Kamerleden een burn-out.
5. We in onze democratie nog veel uitgaan van vertrouwen. Zo kan het kabinet besluiten om nieuwe rechters voor de Hoge Raad aan te stellen die loyaal zijn aan bepaalde politieke partijen. En hoef je als politieke partij niet intern democratisch te zijn, terwijl een partij die niet-democratisch is eenvoudiger om te kopen is, omdat je een kleiner aantal mensen hoeft te overtuigen.

Dit is geen uitputtende lijst, maar het laat wel zien dat onze democratie kwetsbaar is en niet zo goed functioneert. Dat zien we ook aan de personeelstekorten, de weinige stikstofruimte voor de woningbouw en het gebrek aan ruimte op ons energienet: Nederland loopt vast.

Democratisch verval gaat eerst langzaam, dan snel

Hoewel sommige mensen de democratie als een natuurfenomeen ervaren, is het dat niet. Onze democratie is met mensenhanden gebouwd en kan met mensenhanden worden afgebroken.

Wetenschappers die onderzoek doen naar landen waar de democratie wordt afgeschaft, waarschuwen bovendien dat democratisch verval eerst langzaam en daarna plots snel kan gaan. In landen waar de rechtsstaat is aangetast, zoals Polen, zien we dat herstel bovendien veel tijd kost.

Ook dat is een argument om te werken aan het versterken van onze democratie. Dat werk is nu kansrijker dan wanneer er nog meer democratische achteruitgang is geweest. Daarom hebben we Voor Democratie opgericht: het is tijd voor actie.

Bij Voor Democratie geloven we dat rapporten belangrijk zijn, maar de wereld niet veranderen. Daarom werken we aan projecten die onze democratie gezonder maken. Je kan hier lezen welke projecten actief zijn of zijn afgerond. Als je gelijk op de hoogte wil zijn van nieuwe projecten die we aankondigen, dan kun je ons volgen op LinkedIn of je op onze nieuwsbrief abonneren. Wil je ons steunen? Overweeg dan te doneren, zodat we onafhankelijk onze missie kunnen realiseren.